Dostluğa dönüşen ortaklık, ortaklığı yıkan dostluk

Mark beni bir cuma akşamı aradı; bu bile bana bir şey söylüyordu.

Her şey yolundayken insanlar cuma akşamı avukat aramaz.

“Bunu her şeyi mahvetmeden onunla nasıl konuşacağımı bilmiyorum,” dedi. Sesi sakindi ama huzurlu değildi. Bu cümleyi yüksek sesle söylemeye cesaret etmeden önce kafasında birkaç kez kurmuş birinin sessizliği.

“Her şey”, Daniel ile üç yıllık bir ortaklıktı.

Birbirlerini iş dünyasından tanımıyorlardı. İlkokul üçüncü sınıftan tanışıyorlardı. Aynı sokakta büyümüş, askerliği birlikte yapmış, birbirlerinin düğünlerinde şahitlik etmişlerdi. Daniel, Mark'a Romanya'da bir gayrimenkul projesine, dokuz birimlik küçük bir villa kompleksine, ortak yatırımla girmeyi önerdiğinde Mark pek tereddüt etmedi. Gayrimenkulden anlamadığı için değil. Anlıyordu. Daniel'i anladığı için. Yirmi beş yıllık tanışıklık, ona göre, her türlü durum tespitinden daha güvenliydi.

Her şeyi yarı yarıya paylaştılar: sermaye, sorumluluk, risk. Romenceyi idare edecek kadar konuşan Daniel, müteahhit ve yerel avukatla günlük ilişkiyi üstlendi. Pazarlamada güçlü olan Mark, İsrail'deki potansiyel alıcılara yönelik tüm süreci kurdu. Doğal bir iş bölümü. Kimse dayatmadı, öylece oldu.

Başta güzel işledi; sadece işlemekle kalmadı, iyi de hissettirdi. Daniel “Müteahhitle ben ilgilenirim” dediğinde Mark toplantı tutanağı görmek istemedi. Mark “İki alıcıyla daha anlaştım” dediğinde Daniel şartları sormadı. Birbirlerine, sınanması gerekmeyen bir şekilde güveniyorlardı, çünkü sınamak için hiçbir zaman bir sebep olmamıştı.

Anlaşmayı imzalarken onlara giderlerin tanımına dair birkaç madde eklemenin iyi olacağını söylediğimi hatırlıyorum. Mark gülümsedi ve “İlan, yirmi beş yıldır arkadaşız. Bizim sorunumuz bu olmayacak,” dedi. Daniel, sanki bu kendiliğinden anlaşılırmış gibi başını salladı. Ben de, dürüst olmak gerekirse, yeterince ısrar etmedim. Temel anlaşmanın, yani yüzde elli elli kâr paylaşımı ve herkesin kendi alanından sorumlu olmasının, bu büyüklükte bir proje için yeterli olduğunu düşündüm. Değildi. Ama bunu ancak iki buçuk yıl sonra öğrendim.

Proje makul bir tempoda ilerledi. Her inşaatta olduğu gibi küçük gecikmeler oldu. Dokuz birimin yedisi iki yıl içinde satıldı. Sonra her ortaklığın er ya da geç geldiği o an geldi: oturup fiilen ne kadar para olduğunu ve her birine ne kadar düştüğünü hesaplamak gereken an.

Daniel bir tablo gönderdi. Mark onu akşam, evde, çocuklar uyuduktan sonra açtı. Satırları tek tek inceledi. Üçüncü satırda durdu.

“İş seyahatleri, Romanya: 14.300 euro.”

Bu rakama uzun süre baktı. Çok büyük olduğu için değil; proje bundan çok daha fazlasını getirmişti. Üç yıl boyunca bu tutarda bir seyahate dair tek bir fatura, tek bir rapor, tek bir bilgi gördüğünü hatırlamadığı için.

Daniel'i aradı. Mark'ın bana anlattığına göre konuşma son derece nazik başladı.

“Bu seyahat kalemi ne?”

“Bükreş uçuşları, konaklama, müteahhit ve avukatla toplantılar. Projenin maliyetlerinin bir parçası.”

“Bu üç yıldaki tüm Romanya uçuşların mı?”

“Evet. Ne o, tatil için miydi sanıyorsun?”

O soru, “tatil için miydi sanıyorsun”, Mark'ın konuşmamızda bana üç kez tekrarladığı soruydu. Fazla saldırgan olduğu için değil. Daniel'in, kendisi onu herhangi bir şeyle suçlamadan önce bile saldırıya uğramış hissettiğini anladığı an olduğu için.

Suçlamadı. Sadece tarihlere baktı. Seyahatlerden ikisi İsrail'deki resmi bayramlara denk geliyordu. Birinde sekiz günlük bir konaklama vardı; oysa Daniel'in o zaman ona gönderdiği programda müteahhitle yaklaşık iki gün süren tek bir toplantı görünüyordu. Geri kalanı, büyük ihtimalle, katılan aile, biraz dinlenme, biraz gezmeydi.

Mark, Daniel'in ondan çaldığını düşünmüyordu. Bunu bana açıkça söyledi: “Beni kasten kandırdığını düşünmüyorum. Bence bunu gerçekten projedeki işinin bir parçası olarak gördü.” Ve sorun tam da orada. Çünkü Daniel, kendi bakış açısından, çalışıyordu. Denetlemek, müteahhitle ilişkiyi sürdürmek, inşaatın gerektiği gibi ilerlediğinden emin olmak için seyahat etmişti. Ailesini yanında götürmesi, ona göre, seyahatin özünü değiştirmiyordu. Orada proje için bulunmuştu. Geri kalan zaman, hak ettiği bir bonustu.

Mark bunu bambaşka görüyordu. Ona göre projenin maliyeti, toplantıyı gerçekleştirmek için gereken şeydi; Daniel'in etrafında yapmayı seçtiği şey değil. Daniel Romanya'da bir aile tatili yapmak istiyorsa bu onun tam hakkıydı. Ama ortak kârın hesabına değil.

İşte burada işler karıştı; biri yalan söylediği için değil, ikisinden hiçbiri kimin haklı olduğunu bilmediği için. Anlaşma bunu tanımlamamıştı. Yazılı bir kriter yok, neyin proje gideri sayılıp neyin sayılmadığına dair bir liste yok, her kalem için ayrı fatura zorunlu kılan bir belgeleme mekanizması yok. Üç yıl boyunca bu belge olmadan çalışmışlardı, çünkü ona ihtiyaç duyduklarını hiç hissetmemişlerdi.

İkisi arasındaki bir sonraki konuşma daha iyi geçmedi. Kendisine tamamen meşru görünen bir şey yüzünden saldırıya uğramış hisseden Daniel savunmaya geçti. Oradan sonra mesele artık seyahatlerle sınırlı kalmadı. Daha eski hatıralara kaydı: ilk yıl kim daha çok çalıştı, müteahhit geciktiğinde kim daha ulaşılabilirdi, kim “her zaman” ötekinin yaptığı işlerin övgüsünü üstleniyor.

Mark bana aklıma kazınan bir cümle söyledi: “14.000 euroya kızgın değilim. Üç yıl sonra, aramızdaki sınırların nereden geçtiğini ikimizin de bilmediğini fark ettiğim için kızgınım.”

Arkadaşlar arasındaki ortaklıklarda tekrar tekrar gördüğüm olgu tam da bu. Anlaşma tartışmayı önlemez, sadece masada gerçek para olduğu ana erteler. Ve orada patladığında tek başına patlamaz. Biriken ve söylenmeyen her eski rahatsızlığı da beraberinde sürükler; çünkü arkadaşlar para için kavga etmeyi sevmez, bunun kendiliğinden düzeleceğine inanmayı tercih ederler.

Kendiliğinden düzelmedi. Onlarla oturdum; kimin haklı olduğuna hükmetmek için değil, çünkü anlaşmanın hiçbir zaman karara bağlamadığı bir sorunun gerçekten “doğru” bir cevabı yok. Anlaşmaya birlikte bir ek hazırlamayı önerdim: hangi gider kategorilerinin proje gideri sayıldığının kesin tanımı, her gider için hangi belgelerin gerektiği ve belirli bir gider hakkında görüş ayrılığı olduğunda ne olacağı: cuma akşamı bir telefon görüşmesi değil, yazılı kriterlere göre karar veren, önceden üzerinde anlaşılmış bir hakem.

Birkaç toplantı sürdü. Hoş olmayan anlar oldu; neyin “makul gider” sayıldığını yazılı olarak tanımlamanız gerektiğinde, iki insanın aynı kavramı ne kadar farklı algıladığını kaçınılmaz olarak açığa çıkarırsınız. Ama sonunda ikisinin de imzalayabileceği bir belgeye ulaştılar.

Proje bitti. Son iki birim satıldı. Para yeni mekanizmaya göre paylaştırıldı; bu arada seyahatlerle ilgili bir uzlaşma da dahil: bir kısmı toplantıların fiili programına göre proje gideri olarak kabul edildi, bir kısmını da Daniel kendisi üstlendi.

Ama bir şey eskisi gibi olmadı. Hâlâ konuşuyorlar, hâlâ buluşuyorlar. Ama daha önce orada olan o hafiflik, sormadan her şeye güvenilebileceğine dair o kör güven, geri dönmedi.

Bu, aldatan bir ortağın hikâyesi değil. Bu, konuşmasının en önemli olduğu yerde tam olarak susan bir anlaşmanın hikâyesi. İyi bir dostluk size her şeyi önceden tanımlamanıza gerek olmadığına inandırır ve tam da bu yüzden, masaya gerçek para geldiğinde en savunmasız iş ortaklığıdır. Birbirini iyi tanımayan insanlar ilk günden birbirinden şüphelenir ve bu yüzden ayrıntılı bir anlaşmaya özen gösterir. Birbirini iyi tanıyanlar bunu atlar ve bedelini daha sonra öder; bazen paranın kendisinden daha pahalıya.

Bir arkadaşla ortaklığa giriyorsanız, giderlerin ve kârların paylaşımını, ortada paylaşılacak bir kâr olmadan çok önce, tüm ayrıntılarıyla tanımlayın. Birbirinize güvenmediğiniz için değil. Tam tersine, güvendiğiniz için; ve korunmaya değer olan, gerçek paranın baskısıyla sınanmadan önce tam da budur.

Her iki hikâyede de kimse kasten hata yapmadı. Çift, oturup tek bir soruyu birlikte cevaplamaya çalışana kadar aynı şeyden bahsetmediklerini anlamadı. Ortaklar birbirini aldatmadı; sadece neyin “proje gideri” sayıldığını hiçbir zaman tanımlamadılar, çünkü 25 yıllık dostluk onlara buna ihtiyaçları olmadığına inandırmıştı. Ve bende tekrar tekrar ortaya çıkan örüntü şu: taraflar arasındaki güven ne kadar büyükse, hoş olmayan konuşmayı atlama cazibesi de o kadar büyür; ve tam da bu yüzden güven, yazılı bir tanımın yerini tutmaz. Ona emek vermeye değmesinin sebebidir.

Yani tamamen güvendiğiniz biriyle, bir eşle, bir arkadaşla, eski bir ortakla bir işleme ya da ortaklığa giriyorsanız, tam da şimdi oturup size en kendiliğinden anlaşılır görünen şeyleri yazılı olarak tanımlamanın zamanıdır. Paranoyak bir “ya şöyle olursa” listesi değil, iki üç somut soru: her taraf işlemden fiilen ne almayı bekliyor ve iki şekilde yorumlanabilecek her gider ya da karar nasıl ölçülüp belgeleniyor. Bu belge birbirinize güvendiğiniz an için yazılmaz. Masada gerçek para olacağı ve kendiliğinden anlaşılanın hatırasına değil, bir tanıma ihtiyaç duyacağınız gün için yazılır.