Telefon gece saat ikide çaldı

Beni Bükreş’ten aradı. Sesi fazla sakindi; bir insanın bağırması gereken her şeyi bağırdıktan ve bağırmanın bile işe yaramadığını anladıktan sonra gelen türden bir sakinlik.

“Hesaba erişimimi engelledi,” dedi.

“Kim?”

“Ortak. Andrei. Projenin artık onun olduğunu söylüyor. Romen şirketinde doğru şekilde kayıtlı olmadığımı. Buradaki makamlar açısından var olmadığımı.”

Yatağın kenarına oturdum ve cevabının iyi olmayacağını önceden bildiğim soruyu sordum: “Sözleşmeler ne diyor?”

Uzun bir sessizlik.

Sonra cevap verdi: “Bununla ilgilenmemi söylemiştin. Bunun kritik olduğunu söylemiştin.”

“Evet.”

“Ona güvendim. Sorun olmayacağını düşündüm.”

Roi’yi o geceden iki yıl önce tanımıştım. Deneyimli bir İsrailli geliştirici; arkasında İsrail’de on yıllık projeler ve gözü Avrupa’da. Romanya ona mantıklı görünmüştü: henüz fırlamamış fiyatlar, giderek artan talep ve güvenilir görünen bir yerel ortak. Andrei sevimliydi, iyi İngilizce konuşuyordu, belediyede herkesi tanıyordu ve sohbeti iyi yönetiyordu.

Rakamlar tuttu. Kimya tuttu. Sözleşme üç hafta içinde imzalandı.

Bana işlemi sunduğunda durmamızı istedim. Değerleme yüzünden değil, o makuldü. Gelir projeksiyonları yüzünden değil, onlar temkinliydi. Henüz kimsenin sormaya zahmet etmediği basit bir soru yüzünden durdum: Kim neyi kontrol ediyor ve biri kuralları değiştirmeye karar verdiğinde ne oluyor?

Roi bana, basit şeyleri karmaşıklaştıran insanları dinlemeye alışkın birinin sabrıyla baktı. “Bir ortaklık sözleşmemiz var. Elli elli. O imzaladı, ben imzaladım. Sorun ne?”

Açıklamaya çalıştım. Sordum: Projenin banka hesabında imza yetkisi kimde? Yerel Romen şirketinde, sözleşmede değil, Bükreş’teki ticaret sicilinde ortak olarak kim kayıtlı? İnşaat izinleri için makamlar nezdinde kim imza atabilir? Andrei bir pazartesi sabahı ortaklığın bittiğine karar verirse ne olur?

Roi soruların bir kısmına cevap verdi. Bir kısmına cevabı yoktu. Bir kısmını ise eliyle geçiştirdi.

“Bunu sonra hallederiz. Andrei iyi biri, ben insanları tanırım. Önce harekete geçelim.”

Bu cümleyi kariyerimde onlarca kez duydum. “Sorun olmaz.” “Güven bana.” “Birbirimizi tanıyoruz.” Bu saflık değil. Roi saf değildi. Bu bir kültür. İsrailliler sezgi, ilişkiler ve yerel piyasada defalarca kendini kanıtlamış iç güdüler üzerine iş imparatorlukları kurdu.

Sorun şu ki yerel piyasa kuralları bilir. Tel Aviv’de bir iş çöktüğünde iki taraf da yasal çerçevenin ne olduğunu, neyin kabul gördüğünü, nereye başvurulacağını bilir. Ama Romanya’ya, Bulgaristan’a, Kıbrıs’a ya da Yunanistan’a girdiğinizde, kuralların farklı, dilin farklı olduğu, bağlantıların karşı tarafa ait olduğu ve yargı sisteminin kendi takvimine göre işlediği bir oyuna girersiniz.

Böyle bir gerçeklikte “sorun olmaz” iyimserlik değil. Bir kumardır.

Hisseler banka hesabını kontrol etmez. Yüzdeler izinleri kontrol etmez. İmzalı sözleşme, yerel ortak gece saat 2’de gerçekliğin değiştiğine karar verdiğinde olacakları kontrol etmez. Uluslararası işlemlerde mülkiyet ile kontrol arasında bir boşluk vardır: mülkiyet hukuki bir kavramdır, kontrol operasyonel bir kavram. Ve bu boşlukta servetler kaybolur. Sessizce ve hızla.

Roi’yle görüşmeye geri döndüm.

Dört ay boyunca Romen yerel ortakla, mali müşavirlerle ve yerel ticaret siciliyle birlikte çalıştık. Kolay değildi; Andrei gönüllü olarak iş birliği yapmadı. Müzakereler sürerken proje öylece durdu. Müteahhit talimat bekledi. Tedarikçiler ödeme bekledi. Banka imza bekledi. Her duraklama haftası para demekti: işleyen kredi faizleri, biriken finansman maliyetleri ve çöken takvimler.

Elimizdeki kartlarla sert bir pazarlık yürütmek zorunda kaldık: imzalanmış orijinal ortaklık sözleşmesi, Roi’nin Romen şirketinde tam kayıt hakkını kanıtlayan bir hukuki görüş ve Andrei’nin istemediği hukuki süreçler konusunda inandırıcı bir tehdit; kaybedeceğinden emin olduğu için değil, ona zaman, para ve yakmak istemediği ilişkiler kaybettireceği için. Sonunda çıkarlarını yeniden hesapladı ve sonucu belirsiz bir savaş yerine tanımlı ve denetimli bir ortağın kendisi için daha iyi olduğuna karar verdi.

Proje yeniden hayat buldu. Ortaklık, çok daha denetimli ve tanımlı bir biçimde devam etti.

Ama Roi bir bedel ödedi: dört ay süren baskı, inşaat dururken donmuş kalan para, planda olmayan finansman maliyetleri ve tamamen önlenebilecek hukuki masraflar.

“Haklıydın,” dedi sonunda. “Bunu en baştan yapmak gerekiyordu.”

“Evet,” diye cevap verdim. “Ama en azından sona gelmeden yaptık.”

Avrupa’da bir geliştirme işlemi planlıyorsanız, para hareket etmeden önce kendinize şunu sorun:

“Ne kadarına sahibim?” değil; “Neyi kontrol ediyorum ve Andrei bana artık ihtiyacı olmadığına karar verdiği gün ne olur?”

Yapıyı, ona ihtiyaç duymadan önce kurarsınız. Telefon gece saat ikide çaldıktan sonra değil.